W tym module zajmiemy się tematem anatomii ucha. Powszechnie wiadomo, że ucho jest narządem zmysłu o bardzo szczególnych cechach, ale dla nas są one wyjątkowe, ponieważ czynią ten układ trudno porównywalnym z innymi narządami zmysłów. Bardzo dobrze znamy niektóre funkcje ucha, na przykład funkcję równowagi i funkcję słyszenia, ale niektórych innych nie znamy, jak funkcja doładowywania na poziomie naszego układu nerwowego. A zasadniczo, co dla nas bardzo ważne: wszystkie te funkcje, które ucho rozwija i pełni, są ukierunkowane na bardzo konkretny i bardzo ważny cel — język i słuchanie.
Ucho jest stałym źródłem stymulacji. To narząd zmysłów, który dostarcza najwięcej stymulacji do naszego mózgu. To również aparat, który analizuje ruchy, ruchy o różnych amplitudach. Jeśli te amplitudy są duże, to pewna część naszego ucha skupi się na tej analizie i zapewni w ten sposób statykę i dynamikę. Innymi słowy, pod kontrolą ucha znajduje się wszystko, co związane z równowagą — co obejmuje nie tylko kinetykę naszego ciała, ale także część gestykulacyjną. Jest to być może jedna z najbardziej znanych funkcji ucha, ponieważ zajmuje się nią przedsionek. Najmniejszy ruch, najmniejszy krok, który stawiamy, zakłada zmianę postawy i wymaga udziału przedsionka.
Z drugiej strony, jeśli ruch ma amplitudę niezwykle małą, wchodzilibyśmy w dziedzinę dźwięku, a ucho analizowałoby dźwięki za pośrednictwem ślimaka. Nie należy zapominać, że te dwie aktywności są współwystępujące i że łączą się, aby realizować główną funkcję ucha: słuchanie. A słuchanie ma składnik psychologiczny i składnik społeczny. Alfred Tomatis tak formułował tę zasadę: człowiek jest anteną wsłuchującą się we wszechświat. Zakłada to otwarcie na świadomość, na wymiar psychologiczny. Ucho działa zatem pod wpływem psychiki.
W przeciwieństwie do zwykłego schematu, który przebiega od zewnątrz do wewnątrz, rozpoczniemy badanie od wewnątrz na zewnątrz — ponieważ podążamy za kolejnością pojawiania się narządu, kolejnością ewolucyjną. Istnieje progresja w rozwoju filogenetycznym (ewolucji gatunków) i ta ewolucja powtarza się w rozwoju ontogenetycznym (rozwoju zarodka). Pierwszą częścią ucha, która pojawia się zarówno filogenetycznie, jak i ontogenetycznie, jest pęcherzyk — który znajduje się w uchu wewnętrznym.
Ucho wewnętrzne
Jak wskazuje jego nazwa, ucho wewnętrzne jest najgłębszą częścią narządu słuchu. Znajduje się w piramidzie skalistej — strukturze kostnej o kształcie piramidy, złożonej z otoczki tkanki kostnej niezwykle twardej i gęstej. W środku jest to przewietrzany zespół jamisty, to znaczy ma części powietrzne i części kostne. W tym jamistym wnętrzu znajduje się pęcherzyk kostny połączony z piramidą bardzo cienkimi podporami kostnymi. Błędnik kostny to otoczka kostna, wewnątrz której znajduje się błędnik błoniasty, który jest właściwie narządem słuchu. Błędnik błoniasty zajmuje od jednej trzeciej do jednej czwartej objętości wewnętrznej — istnieje pojemnik i zawartość.
Błędnik kostny jest wyrzeźbiony w bardzo gęstej kości, twardej jak kość słoniowa. Wewnątrz tej otoczki kostnej znajduje się błędnik błoniasty, który stanowi funkcjonalny i odbiorczy składnik ucha wewnętrznego, zdolny do wykrywania licznych zjawisk, zarówno dźwiękowych, jak i ruchowych, statyki i kinetyki.
Do jego analizy możemy podzielić błędnik na dwie wielkie części: przedsionek (złożony z łagiewki z jej trzema kanałami półkolistymi oraz z woreczka) i ślimak. Błędnik błoniasty jest omywany przez płyn zwany perylimfą. Jest on podobny do płynu mózgowo-rdzeniowego, z tą różnicą, że w perylimfie poziom jonów sodu jest wyższy niż jonów potasu. Wewnątrz błędnika błoniastego znajduje się inny płyn, endolimfa, w którym poziomy jonów są dokładnie odwrotne: w endolimfie poziom jonów potasu jest wyższy niż jonów sodu.
Przedsionek. Tylna część błędnika jest najbardziej archaiczna i nazywa się przedsionkiem. Przedsionek jest utworzony przez łagiewkę — która przypomina pęcherzyk, rodzaj małego woreczka — zwieńczoną trzema kanałami półkolistymi, nazwanymi i rozróżnionymi według ich położenia w przestrzeni: kanał górny, tylny i zewnętrzny, które tworzą między sobą kąty 90 stopni. Kanały półkoliste uchodzą do łagiewki, a na jednym z ich końców znajduje się szeroki otwór zwany otworem bańkowym. Woreczek ma kształt kulisty, jest mniejszy od łagiewki i połączony z nią przez swoją dolną przednią część.
Łagiewka jest umiejscowiona w strefie górnej i tylnej. Woreczek, znacznie mniejszy, jest umieszczony niżej, ku przodowi i ku wnętrzu. Oba są wyposażone w komórki rzęsate utrzymywane przez komórki podporowe, na których — na rzęskach tych komórek — znajduje się substancja galaretowata zawierająca otolity z węglanu wapnia. W przedsionku są one skoncentrowane głównie w plamkach. Kanały półkoliste mają jeden koniec bańkowy i drugi niebańkowy. Kanały górny i tylny mają wspólny koniec niebańkowy. Komórki zmysłowe rzęsate znajdują się w osklepku utworzonym z jednorodnej masy galaretowatej, którego jeden koniec jest stały, a drugi opisuje ruchy kątowe.
Ślimak. Część przednia jest najnowsza — ślimak (od łac. cochlea, ślimak), który otrzymuje tę nazwę z powodu swojego spiralnego kształtu. Ślimak jest ostatnim dodatkiem do tego zespołu przedsionkowego. Przypomnijmy, że za każdym razem, gdy pojawia się nowy element, element ten pojawia się, aby rozwiązać problem, aby odpowiedzieć na potrzebę funkcjonalną. Ślimak jest umiejscowiony przed przedsionkiem, poniżej niego. Jest tak, jakby był zawieszony, jak wisiorek, owinięty wokół swojej osi — modiolusa. Ta oś jest zorientowana od wewnątrz na zewnątrz i od tyłu do przodu. Ma kształt stożkowaty, a przez jej podstawę przechodzą włókna, które utworzą nerw słuchowy. Szczyt ślimaka nazywa się kopułą. Kanał ślimakowy zwija się w kierunku lewoskrętnym (w lewo) w uchu prawym i w kierunku prawoskrętnym w uchu lewym.
Ślimak jest utworzony przez bardzo cienką, zwartą blaszkę o grubości zaledwie 1 mm, zwaną zewnętrzną blaszką kostną (lub blaszką obrysów). Jama ślimaka jest zmodyfikowana przez również bardzo cienką blaszkę kostną — blaszkę spiralną — która pojawia się w części środkowej i nie sięga części zewnętrznej. Ta przestrzeń będzie zajęta przez błonę podstawną. Kanał ślimakowy jest zatem podzielony na dwa schody: schody przedsionka (które komunikują się z przedsionkiem) i schody bębenka (które dają dostęp do jamy bębenkowej przez okienko okrągłe). Oba schody łączą się w strefie kopuły — to połączenie znane jest jako szpara ślimaka (helicotrema). Pomiędzy oboma schodami znajduje się kanał ślimakowy — tam będzie realizowana analiza tonalna.
Narząd Cortiego. Kanał ślimakowy jest przewodem długim, małym, wąskim, o kształcie trójkątnym. Jego trzy ściany to: więzadło spiralne (ściana zewnętrzna, solidna i gruba), błona Reissnera (ściana górna bardzo cienka, złożona zaledwie z jednego lub dwóch rzędów komórek z cienką warstwą łączną) i błona podstawna (ściana dolna, grubsza, na której spoczywa narząd Cortiego).
Narząd Cortiego wyściela błonę podstawną dwoma typami komórek, zwanymi wewnętrznymi i zewnętrznymi. Komórki wewnętrzne są ułożone w jednym lub dwóch równoległych rzędach; komórki zewnętrzne są w trzech do czterech równoległych rzędach. Pomiędzy komórkami wewnętrznymi a zewnętrznymi znajdują się filary Cortiego, o kształcie piramidalnym, ułożone w dwóch rzędach, które łączą się w części górnej. Reszta narządu Cortiego jest utworzona z komórek podporowych — komórek Deitersa i Hensena (szerszych u szczytu niż u podstawy) oraz komórek Claudiusa.
Wszystkie te przestrzenie mają wspólną cechę: obecność komórki rzęsatej. Komórka ta jest jedną z najbardziej archaicznych komórek wyspecjalizowanych, które jako pierwsze zostały odkryte. Znajduje się już u meduzy i zachowała się praktycznie identyczna, z tą samą funkcją, aż do gatunków najbardziej zaawansowanych — u istoty ludzkiej pozostała w uchu, realizując funkcję słuchania.
Komórka Cortiego ma kształt wydłużony. Jądro jest umiejscowione w części dolnej (podstawie), szerszej. Na drugim biegunie znajduje się nagromadzenie mitochondriów, znacznie liczniejszych niż w komórce zwyczajnej, a z tego bieguna wyłania się szereg rzęsek — między 50 a 100 rzęsek — które tworzą rodzaj szczotki. Komórka Cortiego jest komórką, która od początku ewolucji żyje w środowisku płynnym. Spoczywa na łożu dendrytycznym — rozgałęzieniach włókien neurosensorycznych, które poniosą informację tam, gdzie jest ona potrzebna, na zewnątrz ucha wewnętrznego.
Ucho środkowe
Umiejscowiona na zewnątrz ucha wewnętrznego znajduje się jama, którą nazwiemy jamą bębenkową, w której znajduje się zespół kości i mięśni. Ta jama bębenkowa ma kształt dość złożony, wypukły ku tyłowi. Komunikuje się z wyrostkiem sutkowatym przez kanał zwany aditus ad antrum, ku przodowi z gardłem za pośrednictwem trąbki Eustachiusza, z uchem wewnętrznym przez dwa otwory (okienko owalne, ku tyłowi i ku górze, oraz okienko okrągłe, niżej położone), a wreszcie otwór bębenkowy łączy ją z uchem zewnętrznym.
Ucho środkowe zawiera, od wewnątrz na zewnątrz, trzy małe kości: strzemiączko (najmniejsza kość ciała ludzkiego), kowadełko (najcięższa) i młoteczek (największa). Podstawa strzemiączka, czyli płytka, zamyka błędnik kostny na poziomie okienka owalnego. Blok zewnętrzny — kowadełko i młoteczek — jest związany z grą błony bębenkowej, z którą młoteczek jest solidnie sprzężony. Rękojeść młoteczka jest umiejscowiona w pępku błony bębenkowej.
Kości te tworzą dwa wyraźnie zróżnicowane bloki: blok wewnętrzny (strzemiączko), który kontroluje funkcjonowanie i ciśnienie w uchu wewnętrznym, oraz blok zewnętrzny (młoteczek i kowadełko) bardziej związany z błoną bębenkową. Strzemiączko pochodzi z drugiego łuku skrzelowego; blok kowadełkowo-młoteczkowy pochodzi z pierwszego łuku skrzelowego.
Dwa mięśnie obecne w jamie bębenkowej to dwa mięśnie maleńkie, ale bardzo ważne w mechanizmie akomodacji naszego ucha. Mięsień napinacz błony bębenkowej otrzymuje nerw ruchowy, który wychodzi z piątego nerwu czaszkowego (nerwu trójdzielnego), który ma także pod swoją kontrolą mięśnie żucia. Mięsień strzemiączkowy jest unerwiony przez siódmy nerw czaszkowy (nerw twarzowy), który rozciąga swoje terytorium nerwowe na wszystkie mięśnie twarzy, z wyjątkiem dźwigacza powieki.
Trąbka Eustachiusza biegnie od ściany przedniej jamy bębenkowej do ściany bocznej części nosowej gardła. Mierzy około 35 mm. Jest interesująca, ponieważ można napotkać wiele problemów u dzieci: przewód jest u nich praktycznie poziomy, co sprzyja gromadzeniu się śluzu. W miarę jak dojrzewamy, przewód się nachyla i u dorosłych osiąga nachylenie 30 lub 40 stopni. Otwarcie tego przewodu umożliwia przepływ powietrza z części nosowej gardła do jamy bębenkowej w celu wyrównania ciśnień wewnątrz.
Ucho zewnętrzne
Dwa główne elementy, które stanowią ucho zewnętrzne, to przewód słuchowy zewnętrzny i małżowina uszna. Błona bębenkowa zamyka otwór bębenkowy i wyznacza granicę między tymi dwiema przestrzeniami. Błona bębenkowa jest półprzezroczysta, o kształcie eliptycznym, praktycznie kolistym (około 10 mm wysokości na 9 mm szerokości), o grubości zaledwie jednego milimetra — jest to błona, którą trzeba bardzo chronić. Jest lekko wciągnięta, tworząc zagłębienie zwane pępkiem, co nadaje jej lekko stożkowaty kształt.
Błona drga w części dolnej, zwanej częścią napiętą (pars tensa) (umiejscowioną poniżej pępka). To w pępku wczepia się rękojeść młoteczka. Natomiast nie drga w części górnej zwanej częścią wiotką (pars flaccida) — pozostaje nieruchoma i jest niewrażliwa na ruchy generowane przez drgania akustyczne. Na jej obwodzie znajduje się pierścień włóknisty, który umożliwia jej wczepienie w bruzdę bębenkową i który następnie pomaga w funkcji przekazywania drgania dźwiękowego.
Przewód słuchowy zewnętrzny biegnie od błony bębenkowej aż do części zewnętrznej w kierunku małżowiny usznej. Ma kształt cylindryczny, ale jest kręty — ma część utworzoną z chrząstki włóknistej i inną część kostną. Mierzy około 25 mm długości i od 5 do 9 mm średnicy. Jego oś jest niemal w przedłużeniu osi przewodu słuchowego wewnętrznego.
Małżowina uszna jest najbardziej widoczną częścią ucha ludzkiego. Jest umiejscowiona po obu stronach głowy, w okolicy skroniowej, przed wyrostkiem sutkowatym i za stawem skroniowo-żuchwowym. Jest to rodzaj krawędzi otwartej na zewnątrz, utworzonej z podpory chrzęstnej pokrytej skórą, której funkcją jest odbieranie, wzmacnianie i filtrowanie komunikatów dźwiękowych. Ma mięśnie, które umożliwiają jej ruch i tym samym pomagają poprawić orientację i kierunek percepcji dźwięków.
🎯 Quiz — Moduł 7: Anatomia ucha
⚠️ Zalicz ten quiz przed kontynuowaniem.
P1. W jakiej kolejności rozwijają się trzy części ucha?
A) Zewnętrzne→Środkowe→Wewnętrzne
B) Wewnętrzne→Środkowe→Zewnętrzne
C) Jednocześnie
D) Środkowe→Wewnętrzne→Zewnętrzne
P2. Wymień trzy kosteczki słuchowe ucha środkowego, od zewnątrz do wewnątrz.
P3. P/F — Błona podstawna przetwarza wszystkie częstotliwości jednakowo.
P4. Który mięsień ucha środkowego chroni ucho wewnętrzne?
A) Mięsień napinacz błony bębenkowej
B) Mięsień strzemiączkowy, unerwiony przez VII
C) Błona bębenkowa
D) Kowadełko
✅ Odpowiedzi
1. B) Wewnętrzne → Środkowe → Zewnętrzne. Ucho wewnętrzne jest sprawne już od 4. miesiąca ciąży.
2. Malleus (młoteczek) → Incus (kowadełko) → Stapes (strzemiączko). Młoteczek jest przyczepiony do błony bębenkowej; strzemiączko dotyka okienka owalnego.
3. Fałsz. Jest ona tonotopowa: tony wysokie u podstawy, tony niskie u szczytu. Ta organizacja jest podstawą rozróżniania częstotliwości.
4. B) Mięsień strzemiączkowy, unerwiony przez nerw twarzowy (VII). Zmniejsza on ruchomość kosteczek słuchowych, chroni ucho wewnętrzne i aktywuje się przed fonacją.